Bakırköy'de Ergen Terapisi

Gelişim haritası

Ergenliğin evreleri nasıl farklılaşır?

Ergenlik tek tip bir dönem değildir. Gelişim kaynaklarında sık kullanılan ayrım erken, orta ve geç ergenliktir; yaş sınırları yaklaşık değerlerdir ve bedensel, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişim aynı hızda ilerlemeyebilir.

Bu nedenle 14 ya da 16 yaşındaki bir gencin davranışı yalnızca yaşına bakılarak açıklanamaz. Aile ilişkileri, okul çevresi, akran grubu, yaşam olayları, biyolojik gelişim ve gencin mizacı birlikte değerlendirilir.

Kaynak:American Academy of Pediatrics: Ergenliğin evreleri

Normal değişim ve destek ihtiyacı

Her ergenlik değişimi psikolojik sorun anlamına gelir mi?

Hayır. Daha fazla mahremiyet istemek, arkadaşlara yönelmek, görünüşe duyarlılığın artması veya zaman zaman ebeveynlerle çatışmak gelişimin parçası olabilir. Destek ihtiyacını tek bir davranıştan çok değişimin örüntüsü gösterir.

Klinik değerlendirmede altı mercek yararlıdır: değişimin süresi, şiddeti, farklı ortamlarda görülüp görülmediği, günlük işlevlere etkisi, gencin önceki halinden ne kadar farklı olduğu ve güvenlik riski taşıyıp taşımadığı. Örneğin bir akşam odasına kapanmakla haftalarca arkadaşlardan çekilmek ve okula gidememek aynı şey değildir.

• Süre

  Değişim geçici bir tepki mi, haftalar boyunca devam eden bir örüntü mü?

• Şiddet

  Duygu veya davranış gencin baş etme kapasitesini ne ölçüde aşıyor; giderek yoğunlaşıyor mu?

• İşlevsellik

  Uyku, öz bakım, okul devamı, dersler, ilişkiler veya günlük sorumluluklar belirgin biçimde etkileniyor mu?

• Yaygınlık

  Güçlük yalnızca belirli bir ortamda mı, yoksa evde, okulda ve akran ilişkilerinde birlikte mi görülüyor?

• Önceki halinden farklılık

  Gözlenen değişim gencin alışılmış davranışlarından ve baş etme biçiminden belirgin ölçüde ayrılıyor mu?

• Risk

  Kendine zarar verme, başkasına zarar verme, istismar, ciddi madde kullanımı veya gerçeklikle bağın bozulması gibi acil değerlendirme gerektiren bir işaret var mı?

Kanıt durumu

Ergen terapisi işe yarar mı?

Çocuk ve ergenlerle yürütülen psikoterapi araştırmalarını bir araya getiren kapsamlı meta-analizler, psikolojik müdahalelerin ortalamada anlamlı yarar sağladığını gösterir. Ancak bu ortalama bir eğilimdir; etkinin büyüklüğü başvuru konusuna, kullanılan yönteme, gencin sürece katılımına ve ilerlemeyi kimin değerlendirdiğine göre değişir. Hiçbir çalışma her genç için aynı sonucu garanti etmez.

Sonuçlar sorun alanına göre farklılaşır. Kaygı odaklı çalışmalarda görece daha tutarlı yararlar bildirilirken, davranış sorunlarının ve birden çok güçlüğün bir arada bulunduğu tablolarda süreç daha uzun sürebilir ve aile katılımına daha bağımlı hale gelebilir. Travma sonrası belirtilerde travma odaklı bilişsel davranışçı çalışmalar en ayrıntılı incelenmiş yaklaşımlar arasındadır.

Bu nedenle terapinin kendisi de izlenir: ilk görüşmelerde hedefler somutlaştırılır, ilerleme belirli aralıklarla birlikte gözden geçirilir ve seçilen yöntem beklenen yararı sağlamıyorsa plan değiştirilir. Sabit bir seans sayısı ya da kesin sonuç vaadi, kanıta dayalı bir çalışma çerçevesiyle bağdaşmaz.

Kaynak:Weisz ve arkadaşları: Çocuk ve ergen psikoterapisinde elli yıllık meta-analiz

Uzmanın rolü

Ergen psikoloğu ne yapar?

Ergenlerle çalışan klinik psikolog, yalnızca nasihat veren veya ebeveyne davranış raporu sunan kişi değildir. Önce gencin yaşadığı güçlüğü gelişimsel, duygusal, ilişkisel ve çevresel bağlamıyla değerlendirir; ardından ergenle birlikte anlaşılır hedefler ve çalışma çerçevesi oluşturur.

• Gelişimsel değerlendirme yapar

  Belirtiyi yaş, gelişim görevi, aile, okul, akran ve yaşam olayları bağlamında inceler; gerektiğinde başka bir uzmana yönlendirir.

• Güvene dayalı ilişki kurar

  Ergenin yargılanmadan konuşabileceği, aynı zamanda sınırları ve amacı belli bir terapötik alan oluşturur.

• Ortak bir açıklama geliştirir

  Düşünce, duygu, beden tepkisi, davranış ve ilişkiler arasındaki döngüyü ergenin anlayabileceği bir dille görünür kılar.

• Beceri ve farkındalık çalışır

  Duygu düzenleme, problem çözme, iletişim, sınır koyma, davranış deneyi veya travma işlemleme gibi çalışmalar başvuruya göre seçilir.

• Aile iş birliğini düzenler

  Ebeveynleri sürece gerektiği kadar dahil eder; bunu ergenin mahremiyetini ve terapiye güvenini koruyacak biçimde planlar.

Yöntem seçimi

Ergen terapisinde hangi yaklaşımlar kullanılabilir?

Tek bir yöntem bütün ergenler ve bütün başvuru nedenleri için uygun değildir. Yöntem; değerlendirme, gencin dili ve ilgisi, hedefler, aile bağlamı, güvenlik ihtiyacı ve bilimsel dayanak birlikte düşünülerek seçilir. Aynı süreçte birden fazla yaklaşımın kavram ve araçlarından yararlanılabilir.

• Bilişsel Davranışçı Terapi

  Düşünce, duygu, beden tepkisi ve davranış arasındaki döngüyü anlamak; kaçınma, kaygı ve işlevsiz baş etme örüntülerini çalışmak için yapılandırılmış araçlar sunabilir.

• Şema Terapi

  Tekrarlayan duygusal ihtiyaçları, kendilik algısını, ilişki örüntülerini ve farklı durumlarda öne çıkan baş etme modlarını gelişimsel bir çerçevede anlamaya yardımcı olabilir.

• EMDR

  Travmatik veya yoğun rahatsızlık veren yaşantıların etkileri söz konusu olduğunda, uygunluk ve hazırlık değerlendirmesinden sonra aşamalı biçimde kullanılabilir.

• Çözüm Odaklı Terapi

  Sorunun olmadığı istisnaları, mevcut kaynakları ve ulaşılabilir küçük değişimleri görünür kılarak ergenin sürece etkin katılımını destekleyebilir.

• Logoterapi ve varoluşçu bakış

  Kimlik, değerler, seçim, sorumluluk, aidiyet ve anlam sorularını yalnızca belirti düzeyinde kalmadan konuşmaya alan açabilir.

• Aileyle çalışma

  Sorun aile içi etkileşim, sınırlar veya iletişim döngüleriyle ilişkiliyse ayrı ebeveyn görüşmeleri ya da ortak görüşmeler planlanabilir.

Kaynak:NIMH: Çocuk ve ergen ruh sağlığında değerlendirme ve tedavi

Varoluşçu perspektif

Irvin Yalom'un yaklaşımı ergenliği anlamaya ne katar?

Psikiyatrist ve psikoterapist Irvin D. Yalom, varoluşçu psikoterapiyi ölüm, özgürlük ve sorumluluk, varoluşsal yalnızlık ve anlamsızlık olarak adlandırdığı dört temel insanlık meselesi etrafında açıklar. Bu çerçeve doğrudan bir “ergen terapi protokolü” değildir; ergenin kim olduğu, nereye ait olduğu, hangi seçimlerin kendisine ait olduğu ve nasıl bir yaşam kurmak istediği sorularını anlamak için ek bir perspektiftir.

Ergenlikte “Beni kimse anlamıyor”, “Ne seçersem yanlış olacak” veya “Bunların ne anlamı var?” gibi cümleler yalnızca düzeltilmesi gereken olumsuz düşünceler olarak görülmeyebilir. Bazen bu cümleler ayrışma, aidiyet, sorumluluk ve anlam arayışının dilidir. Terapide amaç hazır bir anlam vermek değil; gencin değerlerini, ilişkilerini, seçim alanını ve taşıyabileceği sorumluluğu keşfetmesine eşlik etmektir.

Kaynak:Irvin D. Yalom: Existential Psychotherapy

Ebeveyn rehberi

Ergenlik çağındaki çocuğa nasıl yaklaşılabilir?

Ergenle sağlıklı ilişki ne sınırsız serbestlik ne de kesintisiz kontrol anlamına gelir. Hedef, bağlantıyı korurken yaşa uygun özerklik ve öngörülebilir güvenlik sınırlarını birlikte kurmaktır. “Söz dinlemiyor” ifadesinin altında bazen bağımsızlık ihtiyacı, anlaşılmama hissi, tutarsız sınırlar veya henüz ifade edilemeyen bir güçlük bulunabilir.

• Önce anlamaya çalışın

  Hemen çözüm veya eleştiri sunmadan önce “Bunu sen nasıl görüyorsun?” gibi açık bir soruyla gencin bakışını dinleyin.

• Kişiliği değil davranışı konuşun

  “Sorumsuzsun” yerine gözlenen davranışı, etkisini ve beklenen sınırı somut biçimde ifade edin.

• Az sayıda tutarlı sınır koyun

  Güvenlik, okul, ekran ve ev sorumluluklarında kuralın gerekçesini, sonucunu ve pazarlık edilebilir alanları önceden netleştirin.

• Seçim alanı bırakın

  Yaşa uygun iki veya üç gerçek seçenek sunmak, hem sorumluluğu hem de iş birliğini destekler.

• Mahremiyete saygı gösterin

  Odaya girme, mesajları kontrol etme veya terapi içeriğini sorgulama gibi konularda güvenlik riski yoksa özel alana özen gösterin.

• Zor konuları erken ve sakin konuşun

  Beden değişimleri, cinsellik, rıza, güvenli ilişkiler, çevrim içi riskler ve madde kullanımı yalnızca kriz çıktığında açılan konular olmamalıdır.

Uzman seçimi

Ergenler için psikolog mu, psikiyatrist mi?

Klinik psikolog ve çocuk-ergen psikiyatristi birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir. Klinik psikolog psikolojik değerlendirme ve psikoterapi yürütür; psikiyatrist tıp hekimidir, tıbbi değerlendirme yapabilir ve gerektiğinde ilaç tedavisi düzenleyebilir. İlk başvurunun hangi uzmana yapılacağı belirtilerin niteliği ve şiddetine göre değişir.

Kaynak:American Academy of Pediatrics: Ergen ruh sağlığında destek ve tedavi türleri

Gizlilik ve güvenlik

Ergen terapisinde gizlilik nasıl korunur?

Gizlilik, ergenin dürüstçe konuşabilmesi ve terapötik güvenin kurulması için temel koşuldur. Sürecin başında ergen ve ebeveynle hangi bilgilerin özel kalacağı, ebeveyne nasıl genel ilerleme bilgisi verilebileceği ve hangi durumlarda güvenlik amacıyla paylaşım yapılması gerektiği açıkça konuşulur.

Ebeveyne genellikle seansın kelimesi kelimesine içeriği değil; çalışma hedefleri, genel gidiş, ebeveyn desteğine ihtiyaç duyulan alanlar ve güvenlikle ilgili gerekli bilgiler aktarılır. Kendine veya başkasına ciddi zarar riski, istismar ya da yasal bildirim gerektiren durumlarda güvenliği korumak için gerekli kişiler ve hizmetlerle bilgi paylaşılması gerekebilir.

Kaynak:American Academy of Pediatrics: Ergen görüşmelerinde mahremiyet

Acil durum

Hangi belirtilerde terapi randevusu beklenmemelidir?

Ergen ölmek istediğini söylüyor, intihar planı veya hazırlığı yapıyor, kendine ya da başkasına zarar verme riski taşıyor, ağır biçimde gerçeklikten kopuyor, güvenliğini sağlayamıyor veya yakın zamanda ciddi bir girişimde bulunduysa rutin terapi randevusu beklenmemelidir. Türkiye'de 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Yeni başlayan veya hızla artan umutsuzluk, vedalaşma, önemli eşyaları dağıtma, tehlikeli riskler alma, keskin duygu durum değişimleri, belirgin uyku-yeme değişiklikleri ve madde kullanımındaki artış da ciddiye alınmalıdır. Böyle bir durumda ergen yalnız bırakılmamalı ve doğrudan güvenlik değerlendirmesi sağlanmalıdır.

Kaynak:NIMH: İntihar riskinin uyarı işaretleri